باهار                     

 
اسماعیل جمیلی                                       

بلبله وئردی خبر غنچه باهارین گلیشین

شخته نی قوودو صبا تندیری قیزدی گونشین

چیله دی گؤز یاشینی گولشنی گولدوردو بولود

اسن آغ یئل قروون قارلی قیشین چکدی دیشین

چیچگین آچدی اوزون قیلدی چراغان چمنی

دؤشه دی داغ دؤشونه اوستا دوغا اؤز ال ایشین

آغ گئین یاسمنی اؤپدو گلینلیکده بولاغ

نازیله وئردی صبا مژده فراقین بیتیشین

یام یاشیل اویلاغینا سوردو سورویله قوزونو

توتگین چالدی چوبان چکدی دابانین چپیشین

تئلینین تارلاسینی یئغدی بوروندو بولودا

اوندا کی گؤردو گونش آینا بولاغلاردا ائشین

سالدی گؤی قورشاغی قول بوینونا جیرانلی داغین

قوجاغین آچدی قایا ایلک اؤپوشون وئردی پئشین

منده بیر بولبول اولوب باغدا بوداغدا اوخورام

قارا گونلرده قارا قیش کیمی چکسه قمیشین

خوش او آنلار کی آچار آرزی باغیندا گولوموز

اوخونار قورتولوشون نغمه سی دینلر له له شین

تورکجه حاققينداکی گؤروشلريم
جان واندئوال
Johan Vandewalle
کؤچوروب حاضیرلایان: لاله جوانشیر

آناديلی تورکجه اولان بير آدامین قيسا جومله لرله دوشوندویو، دانیشاندا دا بو قيسا جومله لری موختلیف يوللارلا بيربيرينه باغلاياراق قارماشيق (مرکب) جومله لر قوردوغو

گؤروشونده يم. بو “جومله قورما فعالیتی” بعضی دانیشانلاردا ضعیف، بعضی لرینده بير خسته ليک درجه سينده گوجلو اولا بيلر. بو سون دورومدا اورتايا چيخان ديل ياپيلاری (ساختار)، اينسان ذهنی نین اوستون امکانلارینی ان گؤزه ل شکيلده گؤستریر. فرقلی ديل گروپلارينا عاید بيرچوخ ديلی اينجه له ديگيم حالدا ایندییه قدر هئچ بير ديلده منی تورکجه ده کی قارماشيق جومله ياپيلاری (ساختارلاری) قدر جادو ائله ین بير ياپييا (ساختارا) راست گلمه دیم. بيرآز دويغوسال اولماغیما ايجازه وئررسز، بعضا اؤزومه “کئشکه چامسکی ده گنج ليگینده تورکجه اؤیره نميش اولسايدی …”، دئييرم. موطمیننم کی او زامان چاغداش ديل بيليم اينگيلس دیلینه گؤره یوخ، تورک دیلینه گؤره شکيل لنميش اولاردی” …
جان واندئوال
يوخاريداکی يازينی بوتونلوکله تورکجه يازیب دیر.

Johan Vandewalle کيمدير؟
15 فوریه 1960 بئلژیک ده دونیایا گلدی؛ 34 ديل و لهجه بيلر، دونيانين اَن بؤيوک ديلچی لريندن بیری دیر. او ديللره علاقه سینین باشلانیشينی حاقدا دانیشارکن، تورکجه ايله ايلک دؤنه 1973 - ده بير ايستانبول سفرینده تانیش اولدوغونو دئییر و بونلاری آرتیریر: “او زامان 13 ياشيندايديم. او سفرده ياشاديغيم قوناق سئورلیک منه چوخ تاثیر ائله دی و تورکجه اؤیرنمه ییمه سبب اولدو. تورک دیلینی بيرآز اؤیرنندن سونرا، اونون ریاضی ياپيسينا (ساختارینا) حئیران قالديم و بو ديلی، اطرافلی اينجه له مه یه قرار وئرديم.” Vandewalle، بئلژیکه قاییداندان سونرا دا تورکجه نی اؤیرنديگینی، داها سونرا دا اوغوز تورکجه سی و اسکی اويغور تورکجه سينی اؤیرنه رک اورهون آبيده لرینی اينجه له ديگینی وورغولادی.

Johan Vandewalle نین بيلديگی ديللر :
Johan Vandewalle ، فلئمئنکجه، لاتينجه، اينگيليزجه، آلمانجا و تورکجه نين يانیندا فارسجا، چاغداش عربجه، روسجا، عوثمانليجا، کلاسيک عربجه و اسکی اسلاوجانی اؤیره نديگینی دئدی. تورکجه یه اولان علاقه سینین آرديندان دا اؤزبک، قازاق، قيرقيز، تورکمن، آذری، اويغور، تاتار، باشقورت، تووا، اورهون، قدیم اويغور، کومان و چاغاتای تورکجه لری ايله تاجيکجه نی ده اؤز – اؤزونه اؤیره نديگينی سؤيله دی. عربجه کلاسلاری سونوجوندا ميصر و فاس عربجه سينی اؤیره نديگينی دئین Johan Vandewalle، يالنيزجا سفرلرینده استفاده ائله مک اوچون ده ايتاليانجا، آرناووتجا، يونانجا، هيندجه، اوردوجا و فينجه اؤیره نديگينی سؤيله دی. او، ساده جه ديللره علاقه سی اوزوندن ده گائليج، ژاپونجا، سواحيلی و صربجه کيتابلار اوخودوغونو و بونلاری باشا دوشدویونو وورغولادی.

Johan Vandewalle، ديل اؤیرنمه یین دَیَرلی بير زنگين ليک اولدوغونو وورغولاياراق، آماجی نين، بو زنگين ليگی اينسانلارلا پايلاشماق و اونلارا دا اؤیرتمک اولدوغونو دئدی. 1987 ايلينده قاتيلديغی ياريشمادا، 22 ياشايان ديلی دانیشاراق اَن چوخ ديل بيلن بئلژیکلی آدینی آلديغينا ايشاره ائده رک، “آنجاق آماجيم، ديل اؤیرنمکده رکورد سیندیرماق دئیيل. ایراده اولاندان سونرا اؤیرنيلمه يه جک ديل يوخدور.” دئدی. Johan Vandewalle، بئلژیک ده یئرله شن و باشقانی اولدوغو “اوريانتال، دوغو ديللری و کولتورلری اؤیرتيم مرکزی’’نده فرقلی سطح ده دانیشیلان تورکجه و عربجه درسلری وئرديگينی، آيريجا فرقلی اولکه لرده ياشايان و تورکيه تورکچه سينی اؤیرنمک ايسته ينلر اوچون “تورکچه کئنت’’، تورک لهجه لرينه علاقه سی اولانلار اوچون ده “تورکچه ستان” آدلی اينترنت سايتلاری حاضيرلاديغينی بيلديردی.

اؤزو طرفيندن قلمه آلينان يازینين اصلی:
قارماشیق (مرکب) جومله لرله باغلی سووالیما جواب وئرن سايين سابان گول و احمد آيدينا تشککور ائله ییرم.

قارماشیق (مرکب) جومله نين پارچالارا، يعنی داها کیچیک جومله لره آيريلماسی گؤزه ل بير ایش دیر. بو ایش، راحات پارچالاردان باشلایاراق قارماشيق (مرکب) جومله نين معنا تاپماسینی راحاتلاشدیریر. آنجاق ضعيف طرفی منجه قارماشيق ياپینين(ساختار) پارچالاردان نئجه یاراندیغینی لازیمی قده ر آچيقلاماماسيدير. آشاغيدا بو مسئله نی حل ائله مک اوچون قارماشيق ياپيلاری (ساختارلاری) گؤره بیلمه یه بير يول پیشنهاد ائله یه جم.

…آناديلی تورکجه اولان بير آدامین قيسا جومله لرله دوشوندویو، دانیشاندا دا بو قيسا جومله لری موختلیف يوللارلا بيربيرينه باغلاياراق قارماشيق (مرکب) جومله لر قوردوغو گؤروشونده يم. بو “جومله قورما فعالیتی” بعضی دانیشانلاردا ضعیف، بعضی لرینده بير خسته ليک درجه سينده گوجلو اولابيلر. بو سون دورومدا اورتايا چيخان ديل ياپيلاری (ساختار)، اينسان ذهنی نین اوستون امکانلارینی ان گؤزه ل شکيلده گؤستریر. فرقلی ديل گروپلارينا عاید بيرچوخ ديلی اينجه له ديگيم حالدا ایندییه قدر هئچ بير ديلده منی تورکجه ده کی قارماشيق جومله ياپيلاری (ساختارلاری) قدر جادو ائله ین بير ياپييا (ساختارا) راست گلمه دیم. بيرآز دويغوسال اولماغیما ايجازه وئررسز، بعضا اؤزومه “کئشکه چامسکی ده گنج ليگینده تورکجه اؤیره نميش اولسايدی …”، دئييرم. موطمیننم کی او زامان چاغداش ديل بيليم اينگيلس دیلینه گؤره یوخ، تورک دیلینه گؤره شکيل لنميش اولاردی… ”

موضوعموزا، يعنی اؤنرمک ايسته ديگيم يولا دؤنک: ”حادثه حاقدا بحث ائله مک اوچون، یوکسک درجه لی وزیرلرین قاتيلديغی عاجیل توپلانتييا چاغريلان سيويل هاواچيليق وزیری حسئين، هاوا ترافيک کونترول مرکزينی آرایان بير کيشی نين، اوچاغين قاچيريلديغينی سؤيله مه سینين یانلیش آژیره سبب اولدوغونو سؤيله دی.” ( “يانليش آژیر قورخوتدو”، (3/10/2001، NTVNSMBC )

بو قارماشيق جومله نين ياپيسينی(ساختارینی) اؤیرنجيلريميز اوچون اَن ياخشی شکيلده گؤسترمه یه چالیشاق. ياپينی(ساختاری) آييرديغيميز پارچالاری (ايلک 3 کلمه نی هله لیک بیر کنارا قویاق.) آشاغيداکی قاليبا گوره گؤستره ک:

+بَليرتيلی فاعل
| توملج
+ فعل

بئله سینه الده ائله دیگیمیز قيسا جومله لرين ساييسی 7 دير. بو قيسا جومله لرين بعضی لرینين باشقا جومله لرده فاعل، مفعول،… دورومونا کئچديگينی گؤسترمک اوچون جومله لريميزه شماره قویاق. آشاغيدا بو شماره لری تیکه لرین قارماشيق ساختارین ايچينده کی يئرينه گؤره سئچديم (بلکه داها اويغون بير شماره بندی پیشنهاد اولا بیلر). صفت - فعل علاقه سی (relative clause) بیر بیری ایله علاقه سینه گؤره اولوشدورولاندا سيلینن بعضی قیسمت لری ده یئنیدن آرتیردیم: 1- اینجی ده کی “سيويل هاواچيليق وزیری حسئين”، 2- اینجی ده کی “توپلانتی”، 4 - اونجوده کی “کيشی”. اصلينده co-referential (گؤنده ريم باخیمیندان عینی) اولان قسمت لر عینی ایندئکسلرده آرتیریلا بیلردی، آنجاق بو يولو اؤیره تيم آلانيندا اويغولاماغی آماجلاديغيم اوچون، اؤیرنجيلری داها چوخ قورخوتماماق اوچون، بوندان وازکئچديم:

1+سيويل هاواچيليق وزیری حسئين
| عاجيل توپلانتييا
+چاغريلدی

ا 2+یوکسک درجه لی وزیرلر
| توپلانتييا
+قاتيلدی

3+ سيويل هاواچيليق وزیری حسئين،
| ” 7 ” نی
+ سؤيله دی.

4+کیشی
| هاوا ترافيک کونترول مرکزينه
+آرادی

5+ بير کيشی
| ” 6 ” نی
+ سؤيله دی

6+ اوچاق
+ قاچيريلدی

7+ “5″
| يانليش آلارما
+ سبب اولدو

عینی شوماره بندیدن استفاده ائله یه رک قارماشيق ياپينی ایندی آشاغيداکی کیمی گؤرسه ده بیلریک. سؤزجوکلر سطير - سطير اولاراق سولدان ساغا دوغرو اوخوناندا اصيل جومله ميزی یئنه ده تاپیریق.

1+(سيويل هاواچيليق باخانی حسئين)
| 2+ اوست دوزئی باخانلارين
| | (توپلانتييا)
| +قاتيلديغی
| عاجيل توپلانتييا
+چاغريلان
3+ سيويل هاواچيليق باخانی حسئين،
| 4+(کيشی)
| | هاوا ترافيک کونترول مرکزينی
| + آرايان
| 5+بير کيشی نين،
| | 6+ اوچاغين
| | + قاچيريلديغينی
| 7+ + سؤيله مه سینين
| | يانليش آلارما
| + سبب اولدوغونو
+ سويله دی.

چوخ قارماشيق اولمايان ياپيلارين گؤرسه دیلمه سی اوچون آيراجلارلا کفایت لنمک اولار:

بير کيشی، [اوچاغين قاچيريلديغی]- نی سؤيله دی

آنجاق ياپی چوخ قارماشيق اولاندا آيراجدان ایستیفاده ائله مک، ديلچی اولمايان خاریجی لره تورکجه اؤیرتمکده بير حل یولو اولماياجاق سانيرام. بو آشاغيداکی اؤرنکدن بللی اولور:

[[اوست دوزئی باخانلارين قاتيلديغی] عاجيل توپلانتييا چاغريلان] سيويل هاواچيليق باخانی حسئين، [[[هاوا ترافيک کونترول مرکزينی آرايان] بير کيشی نين، [اوچاغين قاچيريلديغينی] سؤيله مه سينين] يانليش آلارما سبب اولدوغونو] سؤيله دی.

دئمه یه چالیشدیغیم بو یوللا باغلی نه دوشونورسوز؟ ايسته سَز داها آرتیق دا بیلگی وئره بیله رم.

سلام و سايغيلاريملا،
Johan Vandewalle

………………………

بو يازی تورکجه دونيا آدلی بيلگيسونار صحیفه سيندن آلينميش دير. تام اولاراق قايناقلار آشاغيدادير.
Kaynakça: http://groups.yahoo.com/group/Turkish-FL/message/314 http://www.zaman.com.tr/?bl=bolgehaberleri&alt=icanadolu&trh=20050612&hn… http://www.zaman.com.tr/?bl=haberler&alt=&trh=20050611&hn=182189 http://de.wikipedia.org/wiki/Johan_Vandewalle http://www.dilimdilim.com/icerik/makaleler/Johan_Vandewalle.htm