Aydınlanmanın şairi Tevfik Fikret ve Halûk Gerçeği
Hasan Haluk ERDEM
______________________________________________
Orhan Karaveli'nin kitabı beşinci baskıya ulaştı
Aydınlanmanın şairi Tevfik Fikret ve Halûk Gerçeği
Orhan Karaveli yeniden sadeleştirilen şiirleriyle ölümünün doksanıncı yılında Tevfik Fikret ve Halûk gerçeğini genç kuşaklara nesnel bir yaklaşımla, belgelere dayalı olarak aktarmaktadır. Kitapta yer alan fotoğraflar, Tevfik Fikret'in soyağacı, gazetelerden kesitler, kitaba ilgi gösterenlerin listesi ve kaynakça nesnel yaklaşımın bir örneğidir. Şiirlerin sadeleştirilmesiyle Karaveli, Tevfik Fikret'in kolaylıkla anlaşılmasına ve daha çok okunmasına neden olmaktadır.
***
''(...) Ben inkılâp ruhunu Fikret'ten aldım!''Mustafa Kemal AtatürkKişiler ve Köşeler, Bir Ankara Ailesinin Öyküsü, 46-99 şiirler, Görgü Tanığı, Tanıdığım Nâzım Hikmet ve Sakallı Celâl kitaplarından sonra 90. Ölüm Yıldönümünde Tevfik Fikret ve Halûk Gerçeği başlıklı belgesel nitelikli kitabıyla Orhan Karaveli yeniden okurlarıyla buluştu. İlhan Selçuk'un önsözünü, Orhan Karaveli'nin sunuş yazısını içine alan 306 sayfalık kitap yedi bölüm ve bugünün diliyle Tevfik Fikret şiirlerinden seçmelerden oluşmaktadır. Kitabın sonunda Karaveli oldukça geniş bir kaynakçaya yer vermektedir. Hasan Âli Yücel, Kemalettin Şükrü, Sabiha Sertel, Atilla Özkırımlı, Prof. Dr. Mehmet Fuat Köprülü, Prof. Dr. Mehmet Kaplan kaynakçada yer alan bazı isimlerdir. Tanıttığım bu kitap Eylül 2005 tarihli 4. baskısıdır.
ATATÜRK'E IŞIK TUTAN ŞAİR
İlhan Selçuk kitabın önsözünde ''Tevfik Fikret çoğu dizesinde geleceğin şairi gibi konuşmuştur; bunun nedeni Avrupa'daki Aydınlanma Devriminin yarattığı değer yargılarına âşinalığıdır; laik insanlığın hakça düzenine özlemiyle Fikret'in şiirlerindeki felsefe bugün de geçerlidir'' der. Fikret'in şiirlerindeki ana felsefi konular Aydınlanma düşüncesinin merkezi olan insanın özgürlüğü, kardeşliği ve eşitliğidir. Aydınlanmanın felsefi temellerini ileri süren 18. yüzyıl Aydınlanma filozofu Immanuel Kant da insanın değerine, insanlığın onur temelli gelişimine işaret etmektedir. Ona göre insan araç değil, amaçtır. İlhan Selçuk'un Fikret'in şiiri için Aydınlanmanın değerleri temelinde dile getirdikleri doğrudur. Onun doğru biçimde dile getirdiği diğer bir nokta da günümüz Türkiye'sinde bu değerlerden sapılmaya başlanmasıdır. Bu açıdan Orhan Karaveli'nin bu çalışmasının anlamı büyüktür ve önemlidir.
ÖNYARGILI DURUŞ
Karaveli sunuşunda kitabı hangi amaçla kaleme aldığını şöyle belirtmektedir: ''Bu kitap, Atatürk'e esin kaynağı olması nedeniyle Cumhuriyet'imizin temelinde harcı bulunan çok yönlü bir Türk şair ve düşünürümüzü doksanıncı ölüm yıldönümünde anmak ve genç kuşaklarca anlaşılmasına katkı sağlamak amacıyla yazıldı'' (ss.15). Yazarın da vurguladığı gibi genç kuşakların Fikret'i ve düşüncelerini tanıması, anlaması gereklidir; çünkü o dogmalarla örülü kafalarca en çok eleştirilen şairlerimizden birisi olmuştur. Gerek düşüncelerinin içeriği gerekse oğlu Halûk'un Amerika'da Hıristiyanlık dinini seçmesi önyargı içinde yaşam duruşu sergileyenler tarafından olumsuz malzeme konusu olmuştur. Önyargılı ve dogma duruş içinde bazı kimseler ''gerçekten Tevfik Fikret kimdi, şiirlerinde hangi insanlık değerlerini savundu, günümüz için neler bıraktı'' biçimindeki sorgulamadan uzaktılar, halen uzaklar. ''Toplum, umutsuzluk ve çaresizlik içinde sürüklenip giderken karabaskı, bağnazlık, cehalet, ahlaksızlık, haksızlık, hırsızlık ve vurdumduymazlık üzerine yıldırımlar yağdırmaktan korkmayan bir ahlak ve cesaret anıtı, bir yurtsever devrimci idi Tevfik Fikret'' (ss.15). Vurdumduymazlığın, haksızlığın ve bağnazlığın kol gezdiği ülkemizde ve dünyada Tevfik Fikret şiirleriyle bir insanlık şairidir; çünkü tüm insanlığa adaletin gerçekleştirilmesi için mesajı vardır.Kitabın birinci bölümü ''Aşiyan'da Bir Kurtarıcı'' bağlığını taşımaktadır. Bu bölümde Mustafa Kemal'in Fikret'in şiirlerine, düşüncelerine olan ilgisi anlatılmaktadır. Şairin şiirlerini ezbere bilen Atatürk bu ilgisini ''Ben inkılâp ruhunu ondan aldım. Ziyaret edeceğim yerlerin başında elbette Aşiyan gelir'' sözleriyle dile getirmektedir. Kitabın ikinci bölümünün başlığı ''Mustafa Kemal'e Işık Tutan Şair''dir. Kurtuluş mücadelesi yıllarında Atatürk'ün Ankara'ya gelişinde kendisine okunan ''Ferda'' şiiri, büyük devrimciye kurtuluş mücadelesi için güç verecektir: ''Ferda'yı pek güzel okudun Münir Müeyyed efendi oğlum. Herhalde bilirsin, 'ferda' yarın demektir. Ve yarınlar elbette bizimdir ve mutlaka bizim olacaktır. Ben de zaten bu inançla Ankara'ya geldim. Bu inançla, hep birlikte mücadeleye girmiş bulunuyoruz. Yarınlar için. Yarınların bizim olması için!...'' (ss.39). ''Fikret Hakkında Yazılıp Söylenenler'' başlıklı bölümde Karaveli, Ziya Gökalp, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal Beyatlı, Hasan Âli Yücel gibi önemli kimi kalemlerin Fikret hakkındaki düşüncelerine yer vermektedir. Günümüzde Fikret'i küçümseyenlerin, onun şiirindeki konuları bağnazca eleştirenlerin önyargılarını bırakıp (elbette ki çıkarlarını da bir yana bırakabilirlerse!) bu usta kalemlerin düşüncelerini öğrenmeleri için bu bölüm son derece önem taşımaktadır. Kitabın dördüncü bölümünün başlığı ''Sevmeyenlerin Saldırıları... Aldıkları Cevaplar!''dır. Süleyman Nazif, Nihal Atsız'ın Fikret'i eleştiren düşünceleri ve Prof. Fuat Köprülü'nün tarafsızlık ve ciddiyetle onlara verdiği yanıtları kitaptaki bu bölümün ana eksenini oluşturmaktadır. Prof. Köprülü bütün bu eleştirilere şöyle karşılık vermektedir: ''(...) Vatanını düşman darbelerinden uzak; özgür ve mutlu görmek isteyen vatansever şair, aynı zamanda, kandan ve kanlı zaferlerden nefret eden bir insaniyetçiydi... Vatanının geleceği hakkında gençliğe umut telkin ettiği gibi insanlığın geleceği hakkında da yüksek emellerle donatılmıştı...'' (ss. 89) İnsanlığın geleceği hakkında bugün de birtakım olumsuz durumlarla karşı karşıyayız. Çatışmaların bitmek bilmediği, teknolojiyle bir avuç ekmeğe muhtaç aç çocukların yan yana yaşadığı günümüz dünyasında Fikret'in şiirine çok daha fazla ihtiyaç duymaktayız. Bu dünya her alanda Fikret'ler yetiştirebilmiş olsaydı bugün bambaşka bir yerde olurdu.
FİKRET-AKİF KAVGASI
''Fikret-Akif Kavgası'' kitabın beşinci bölümünün ana konusudur. Tevfik Fikret ve Mehmet Akif Ersoy düşüncelerinin birbirlerinden farklı olduğu iki şairdir. M. Akif Ersoy şiirlerinde Fikret'in dinsiz, çifte bayraklı ve bol para verilince Protestanlara zangoçluk etmekten bile çekinmediğini iddia etmektedir. Mehmet Akif Ersoy'un bu yazdıklarından sonradan pişmanlık duyduğu söylenmektedir; ancak Tevfik Fikret için söyledikleri inciticidir, yanlıştır. Kitabın en uzun bölümü altıncı bölüm olan ''Amerika Birle_ik Devletleri'nde HALÛK'LA SOHBETLER''dir. Bu bölümde yazar Tevfik Fikret'in oğlu Hüseyin Halûk Fikret'in yaşamını Ali Kaygı'nın anlatımlarıyla okuyucuya sunmaktadır. Ali Kaygı, Halûk'u Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Orlando kentinde bulur ve zaman zaman onun ziyaretine gider. Halûk'un Ali Kaygı'ya son görüşmelerinde söyledikleri şunlar olmuştur: ''Din değiştirmeme gelince. Bunun yakınlarımı mutlu etmeyeceğini biliyordum ama ilkokul dahil öğrenimimin tamamını Hıristiyan inancının kendini açıkça hissettirdiği kurumlarda yapmıştım. Gene de İslamiyete ve Türkiye'ye, Türklüğe toz kondurmadım. Düzgün bir insan olarak kendimi herkese kabul ettirdim. Babamın adını kirletecek, onun ruhuna acı verecek en ufak bir hareketim olmadı. Bu ülkeye yerleşen göçmen çoğunluğun aksine adımı da değiştirmedim. İşte, imzamda bile açıkça okunan bir 'Hüseyin Halouk Fikret'im. Halûk'taki u'nun yanına bir 'o' ekledim o kadar. Adım doğru okunsun diye. Doğduğum ülkeyi her fırsatta yücelttim. Aksini ileri sürenler varsa haksızlık ediyorlar. Daima 'Türk' kökenli olarak bilindim ve bundan da gurur duydum'' (ss. 141). Seçtiği inancından dolayı insanlık dışı karalamalara maruz kalan Halûk tüm içtenliğiyle bunları söylüyor. Gazetecilerden Refi Cevat Ulunay eleştirilerinden vazgeçmeden bu konuyla ilgili şunları ileri sürmektedir: ''...Tevfik Fikret'in... 'mürd olan'[gebermiş olan] oğlu Halûk'un babasına ve Türk edebiyat tarihine yararlı olabilecek hatıratını elde etmek için çırpınan Talât Halman Bey'in (yazışmalarını) dikkatle okudum. Hiçbir şey yok! Türkiye'nin büyük bir şairinin oğlu Türkçe bilmiyor, milletini bilmiyor, vatanını bilmiyor, dinini bilmiyor, tarihini bilmiyor, kendini bilmiyor!.. Ne müthiş bir boşluk!..'' (ss. 143). Amerika üniversitelerinde öğretim üyeliği yapan, kendi seçiminden dolayı Hıristiyanlık dininin inancını benimseyen biri günümüzde de Halûk'un maruz kaldığı sert eleştirilere, karalamalara maruz kalır mı acaba? Tevfik Fikret halen oğlunun benimsediği yaşamdan dolayı karalanmaya devam etmekte midir? Bunların en azından azaldığını ümit etmek istiyorum.Kitabın yedinci ve son bölümün başlığı ''Doğumundan Ölümüne''dir. Yazar bu bölümde Tevfik Fikret'in yaşam öyküsünü kaleme almaktadır. Karaveli, kitabına Fikret'in şiirlerinin sadeleştirmiş halini eklemiştir. İşte bu şiirlerden birkaçı:
RÜBAB-I ŞİKESTE (KIRIK SAZ
''Kimseden fayda ummam, dilenmem kol kanatKendi boşluk ve gökkubbemde uçar giderimEğilmek, esaret zincirinden ağırdır boynuma Fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür bir şairim'' (ss. 179).
FERDA
''(...) Vatan çalışkanİnsanların omuzları üstünde yükselir.Gençler, vatanın bütün ümidi şimdi sizdedir.Her şey sizin, vatan da sizin her şeref sizin;...'' (ss.248-249)
DOKSAN BEŞ'E DOĞRU
''Bir uğursuz devir: yine çiğnendi yeminler;Çiğnendi, yazık, milletin yüce umudu!Kanun diye topraklara sürtüldü alınlar,Kanun diye, kanun diye, kanun tepelendi...Beyhûde figanlar yine, beyhude inlemeler!'' (ss. 272)
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Orhan Karaveli yeniden sadeleştirilen şiirleriyle ölümünün doksanıncı yılında Tevfik Fikret ve Halûk gerçeğini genç kuşaklara nesnel bir yaklaşımla, belgelere dayalı olarak aktarmaktadır. Kitapta yer alan fotoğraflar, Tevfik Fikret'in soyağacı, gazetelerden kesitler, kitaba ilgi gösterenlerin listesi ve kaynakça nesnel yaklaşımın bir örneğidir. Şiirlerin sadeleştirilmesiyle Karaveli, Tevfik Fikret'in kolaylıkla anlaşılmasına ve daha çok okunmasına neden olmaktadır. Kitabın daha çok okunacağına inanıyorum. Başta gençler olmak üzere, ülkemizin en önemli değerlerinden birini yakından tanıması ve şiirlerinin değerlendirilmesi kültür dünyamız için gereklidir. Kitap, Fikret gerçeğini yakından tanımamıza olanak sağlamıştır. Genellikle Tevfik Fikret ülkemizde şöyle tanınmakta ve tanıtılmaktadır: Edebiyatı Cedide (Yeni Edebiyat) akımını yaratan Serveti Fünun dergisinin başında bir şair. Oysa o aynı zamanda Aydınlanma değerlerinin de kalemidir. Öncelik Aydınlanma değerlerindedir; gerisi ezberdir. Karaveli bu gerçeği bu kitapta göstermiştir. Ülkemizin kültür dünyası içinde yer alan isimlerimizin başında gelen Tevfik Fikret, sözünü yalnızca ülkemiz insanı için değil tüm insanlık için söylemiştir. Bu, onun evrensel bir şair olduğunun en iyi göstergesidir. Tevfik Fikret'in doksanıncı ölüm yıldönümünden sonra da şairi tanıtan, düşünceleri tartışılan etkinlikler düzenlenebilir. Fikret başta şair yönüyle olmak üzere her yönüyle ele alınabilir. Edebiyatçılar, felsefeciler, kültür adamları onun şiirlerinde ele aldığı konuları kendi alanları çerçevesinde gündeme getirebilir, tartışabilir. Bu kitap belgesel yapımların, filmlerin gerçekleşmesinin önünü açabilir. Ülkemizde bunu başarabilecek iyi yönetmenler, senaristler ve yapımcılar vardır. Tevfik Fikret'in insanlık için seslendiği ''Rübâbın Cevabı (Sazın Cevabı) şiirinden bir alıntıyla çalışmamızı bitirelim; ama Orhan Karaveli'yi bu çalışmasından dolayı kutlamayı unutmadan: Kalemine, aklına sağlık Sayın Karaveli. ''Sen bak: Nasıl donup düşüyor nağmeler yere;Sen bak: Nasıl benizler uçuk, bezgin bakışlar;Sen bak: Yıldızlarda nasıl hazır, batışlar;Sen bak: Şu buzlu dalgaların uğursuz derinliğine;Sen bak: Şu insanlara zulmedenlere;Sen bak: Ne bünyeler boğuyor ahmakça aşağılanma;Hep devrilen umut ve teselli, sebat ve zekâ!'' (ss. 266). Orhan Karaveli, 90. Ölüm Yıldönümünde Tevfik Fikret ve Halûk Gerçeği, Pergamon Yayını, 4. Baskı, Eylül 2005, İstanbul
Cumhuriyet Kitap, 05.01.2006 |
